Tasarım Sürecinde Özyineleme Ya Da “Jack’in İnşa Ettiği Ev”

“Bu, Jack’in inşa ettiği evde duran arpayı yiyen sıçanı öldüren kediyi korkutan köpeği kaçıran eğik boynuzlu ineği sağan kimsesiz genç kızı öpen yırtık giysili hırpani adam.”

-“Jack’in İnşa Ettiği Ev”, eski bir İngiliz tekerlemesi, Anonim

Revizyon Tarihi: 02.01.2017

Olağan haliyle, konuşma becerimiz, genellikle fazla önemsemediğimiz, oldukça basit bir eylem olarak görülmektedir. Oysa iş, kelimeleri bir araya getirmeye, her birine eklenecek yapım ve çekim eklerini belirlemeye, noktalamaları da işin içine katarak bir cümle kurmaya geldiğinde hatırı sayılır bir çaba gösterdiğimiz fark edilecektir. -En azından bu durum, benim için öyle-. Konuşma çabalarımızın zirve yaptığı noktada ise dilde sözdizim olarak anılan ve istenilen fikri aktarmak için kelimeleri cümle içerisinde bir sıraya yerleştirmemiz gereken eylem gelmektedir. Konuşma becerimizi kullanmayı güçleştiren de, bu yetimizi bu ölçüde önemli kılan da yukarıda kelimeleri sıraya koyma diye andığımız bu dizim işlemidir. Aktarmak istediğimiz anlam, kelimelerin, cümle bütünü içerisinde yüksek karmaşıklık seviyelerine varabilecek bu –neredeyse- sonsuz dizim olasılığında meydana gelmektedir. Ramachandran’a (2011) göre, özyineleme[1] (recurtion) adı verilen bu yerleştirme süreci işlevsel kelimeler sayesinde kolaylaşır ve –görünüşte her ne kadar farklı olsalar da tüm dillerin takip ettiği- bilinçaltına yerleşmiş birtakım kurallarla mümkün hale gelir (Şekil 1). Konu mimari tasarım açısından da yukarıdaki sürecin görülebileceği bir benzerlik barındırmaktadır.

seminer-3-ramachandran-sozdizim-mary-web

Şekil 1. Ramachandran’ın konuşma sorunu yaşayan bir hastasının kurduğu cümleyi söz dizim açısından incelediği örneğin şematik gösterimi, (Kıyıcı, 2016)

Dilbilimin sözdiziminde görülen özyinelemeci yapı, mimarlık alanında, yer kavramından türeyen ve farklı ölçekler aralığında bulunan mekân için bir tür döngü şeklinde, “mekân içerisinde mekân” biçiminde ortaya çıkmaktadır. Dil bilimdeki harf, kelime, cümle gibi anlamı taşıyan ve de teşkil eden kavramların yerini, mimarlıkta kent, semt, mahalle, yapı adası, bina, kat, daire, oda (iç mekân), mobilya ve nesneler almıştır. Bunların tümü mekânsaldır. Bir başka deyişle mekân özellikleri göstermektedir. Bu akışın herhangi bir noktasında özyinelemeci bir yapıya rastlanabilir. Örnekse, bina özelinde, yapısal anlamdaki bir başka akış şu şekildedir: yapı, yapı elemanı, yapı bileşeni ve yapı malzemesi. Bu farklı esas yapıyı ifade eden, yapının anlamını taşıyan, teorik açıdan alt parçalara bölünmüş durumdadırlar. Gerçekte çizgisel olmayan biçimlerde birbirine ilişik bu alt yapılar, Ramachandran’ın dilbilim için belirttiği gibi birbirlerinden işlev farklarıyla ayırabilmektedirler. Görüldüğü gibi, birbirine ilişik ancak görünüşte farklı parçaların dizimi ile mimarlıkta mekân ortaya çıkmaktadır.

Bu konuya dair, ilk kez dil bilimin savunmuş olduğu yapısalcı görüşü benimseyerek, mimarlık araştırmalarında ve proje üretiminde bulunmuş Peter Eisenmann’ın 1969-1971 yılları arasında tasarladığı House-III isimli konut yapısı örnek verilebilir. Bu örnek, bugünün algoritmik tasarım anlayışının bilgisayar desteği ile mimarlık/mekân ürettiği ortamın öncesinde hayat bulması sebebiyle önemlidir. Tasarımı, mimarın el çizimleri aracılığı ile zihninde ve kâğıt üzerinde yürüttüğü süreçlere dayanmaktadır (Şekil 2).

eisenmann-arch-house-3-5

Şekil 2. “House III” Konutu’nun Çalışma Eskizleri (Url-1)

Mimar, parçalara ayırdığı temel bir geometrinin öğelerini özyinelemeci bir yöntemle türeterek çubuk ve düzlem elemanlar elde etmiştir. Sonrasında bu öğeleri yeniden yerleştirerek konutun tasarımını oluşturmuştur (Şekil 3).

Şekil 3. “House III” Konutu’nun Analitik Diyagramları (solda), Aksonometrik Çizimi (sağda) (Url-1)

Şekil 4. “House III” Konutu’nu dış (solda) ve iç mekândan (sağda) gösteren fotoğraflar (Url-1)

Fischer (2015), mimarlık ve dil arasında yapı benzerlikleri bulunduğunu belirterek, dilbilimin çözümleme yöntemlerinin ilkece mimarlığa uyarlanabileceğini söylemektedir: “Bina yapmakla konuşmak aynı şey olduğu için değil, ama benzer yapılar, benzer bilimsel sistemlerle çözümlenebilecekleri ve betimlenebilecekleri için.” Böylece, eski bir İngiliz tekerlemesi[2] olan “Jack’in İnşa Ettiği Ev” ile Eisenmann’ın “House III” Konutu aynı metinde kendilerine yer bulabilmektedir (Şekil 4).

 

Anahtar Kelimeler: özyineleme, sözdizim, algoritmik tasarım, dil, mimarlık

DİPNOTLAR:

[1] Rekürsiyon (recurtion). Bu metinde Ramachandran’ın eserinde “özyenileme” olarak aktardığı kavram, algoritmik tasarım bağlamında, “lineer olmayan süreçlerin lineer parça ve adımlara bölünmesi” (Alaçam, 2016) şeklinde ele alınmıştır. Mimarlıkta mekânın, dildekine benzer yapısal parçalardan oluştuğu savıyla, mekânın döngüsel olarak bu parçalara ayrıldığında ve de bütün olarak anılabilecek bir anında mekânsal bir anlamının olduğu yazı boyunca ifade edilmektedir.

[2] Ramachandran’a (2011) göre, sözdizim belleğimiz el verdiği ölçüde karmaşık cümleler yaratmamıza olanak sağlar. Bahsi geçen tekerlemeyi örnek göstererek şöyle demektedir: “Elbette çok uzatırsak, saçma sapan bir hal alabilir veya bir oyun gibi gelmeye başlayabilir.”

KAYNAKÇA:

Fischer, G. (2015). Mimarlık ve Dil: Mimari Anlatım Sisteminin Temelleri. (Çev. Fatma Erkman Akerson) İstanbul: Daimon Yayınları

Ramachandran, V. S. (2011). Öykücü Beyin: Bir Nöroloğun Bizi İnsan Kılanın Ne Olduğuna Dair Arayışı. (Çev. Ayşe Cankız Çevik) İstanbul: Alfa Basım Yayım

Url-1: <http://www.eisenmanarchitects.com/house-iii.html#top&gt; Erişim tarihi: 01.12.2016

Bu metin, İTÜ Mimari Tasarım Yüksek Lisans Programı 2016-2017 Güz Yarıyılında Doç. Dr. Meltem Aksoy & Doç. Dr. Nurbin Paker tarafından yürütülen MTS 537 Mimari Tasarım Süreçleri ve Etkileşimleri dersi bağlamında üretilmiştir. Dönem seminerleri kapsamında, 28 Kasım 2016 tarihinde Yrd. Doç. Dr. Sema Alaçam tarafından yapılan “Tasarım: Algoritmik Düşünce” başlıklı sunumun çağrışımlarına dayanılarak, sunumda ilgili konular içerisinde “döngü (recursion)” olarak ifade edilen kavram Ramachandran’ın “Gevezeliğin Gücü: Dilin Evrimi” bölümüyle ilişkilendirilerek kurgulanmıştır.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s